1. - # 159.
Shoah (Lanzmann, 1985).
Voordat ik aan dit monsterproject begon, had ik het gevoel dat het vooral zou leiden tot een onovertroffen pyrrhusoverwinning. Gelukkig viel deze vrees voor ellenlang getuigenisgeouwehoer alleszins mee. Integendeel, de getergde mijmeringen en verdrukte herinneringen van de holocaustoverlevenden hielden me in een sterke houtgreep, zo sterk dat ik de 9.5 uur aan documentatiemateriaal in een ruk tot me nam en met een lamgeslagen en teneergeslagen gevoel achterbleef. Natuurlijk is het riedeltje van de Holocaust tot vermoeiens toe in het collectieve bewustzijn ingepeperd, niet alleen in de verplichte geschiedenislectuur op school maar ook in de vele cinematische exponenten. Toch gaven de vele reflecties van de geïnterviewden een extra dimensie aan de bekende overlevering in de vorm van een diep persoonlijke blik op het lijden. Elk verhaal drukte op een geheel eigen manier uit hoe het kwaad zich in de concentratiekampen manifesteerde. Gelukkig ging Claude Lanzmann in zijn interviews op een beheerste wijze te werk, zodat de vele pijnlijke gedachten zich niet meteen transformeerden tot lijfelijke sensaties. Tien uur kattengejank zou te veel van het goede zijn geweest – voor zo’n emocircus was hier ook geen plaats, al was het maar omdat het de insteek van Lanzmann was om een zo objectief mogelijk beeld te geven van de verschrikkingen in Chelmno, Treblinka, Auschwitz en de ghetto in Warsaw. Om deze objectiviteit te bereiken leunt hij onvermijdelijk sterk op de getuigenissen van de overlevenden. Want hoewel eens in de zoveel tijd een gortdroge historicus – Raul Hilberg - zijn relaas doet en met veel gewicht in zijn woorden allerlei technische procedures en sociohistorische contexten probeert aan te stippen, geven de voormalig kampbewoners natuurlijk de meest directe toegang tot de verschrikkingen.
De hoogtepunten (een wrang gekozen woord) zijn vooraleerst belichaamd in de vorm van Abraham Bomba, de wat schreeuwerige maar bevlogen kapper, die de vrouwen voor hun dood moest voorzien van een nieuwe coupe. Op het moment dat hij de herinnering aan de knipbeurten in de ‘Himmelweg’ – de laatste wandelgang voor de gaskamer – naar boven probeert te halen, breekt hij en vloeien de tranen rijkelijk. Het lijden van Bomba drukt een exces uit, een overbodig en zinloos ondergaan dat bovenal in geen enkele bestaande orde kan worden geïntegreerd. Het kwaad leidt tot onmacht, namelijk de onmacht om ook maar enige zinvolle betekenis aan het lijden toe te kennen. Zelfs dertig jaar later hebben de slachtoffers nog geen enkele concrete toegang tot de gruweldaden: dit absolute kwaad komt ook sterk aan bod in het geval Filip Muller. Van alle geïnterviewden biedt hij de meest rationele uitweidingen. Bijna methodisch beschrijft hij zijn werkzaamheden in het concentratiekamp van Treblinka en met zalvende stem loodst hij de kijker heel beheerst door de alledaagse praktijk van de doodsmachinerie. Maar zelfs in deze sociale omgeving van doorgeslagen mechanisering, rationalisering en instrumentalisering – uitroeiing van de Jood wrang beschreven als ‘Verarbeitung' – dringt bij Muller plotsklaps de onbeschrijflijke absurditeit van dit alles door. Na de kalme uiteenzetting over al deze processen in het kamp komt hij aan bij het laatste eindpunt, de gaskamer, en daar ontglipt hem plots duidelijk de laatste grip op het irrationele. Ook bij hem leidt deze realisatie tot een diep lijden, iets dat mij ook niet geheel onberoerd liet. Naast de tigtallen slachtoffers richt Lanzmann zijn blik ook op enkele boefjes. Het meest schrijnende voorbeeld daarvan is Franz Suchomel, een SS-officier in Triblenka die zonder enige vorm van empathie alle menselijke waardigheid achter zich laat en op nonchalante wijze – aanwijsstok in de hand en een zelfgenoegzame glimlach – uiteenzet hoe hij zich al die jaren heeft misdragen. Dit alles wordt geregistreerd door een korrelige verborgen camera, waardoor Suchomel als exponent van het absolute kwaad een extra lugubere dimensie krijgt. Desalniettemin toont het gelijk de onnadenkendheid van de Duitse pauper aan, want ook hij is – net als vele lui toentertijd – een onnadenkend radartje in de grote machinerie geweest.
Lanzmann heeft in zijn decennium lange speurtocht naar al deze mensen niet alleen z’n blik geworpen op de slachtoffers en misdadigers, maar ook laat hij enkele omstanders – ooggetuigen – aan bod komen. Hierin schuilt naar mijn idee een van de grootste manco’s van de film. Niet alleen heeft een merendeel vrij weinig te melden; veeleer komt op omslachtige wijze aan het licht dat ze blij zijn dat de Joden zijn opgerot, ze maken het alleen niet met zoveel woorden duidelijk. Maar ook maakt hij bij veel van die Pools sprekende polderboeren gebruik van een tolk. Hierdoor gaat er veel overzicht verloren. Na het moment dat heikneuter nummer een zijn lange relaas doet en we niets anders kunnen doen dan gebiologeerd staren naar de puisten op zijn hoofd, volgt er een vertaling van een mierzoete Franse dame, alvorens Lanzmann zijn volgende vraag kan stellen. Dit is nodeloze tijdverspilling – anders zou de film misschien wel drie uur minder duren - en daarom een wat misplaatste technische keuze. Verder prijs ik Lanzmann wel om zijn technische invalshoek, want ondanks de wat goedkope filmstock (waarschijnlijk geplukt uit een aftands Pools lab), bieden zijn langzame tracking shots in de concentratiekampen een mooi contrast met de vertellingen die op de geluidsband voortslepen. De desolate en kalme landschappen en de verruïneerde gebouwen roepen op geen enkele manier de herinnering op aan vroegere verschrikkingen. Met het verstrijken van de tijd lijken de sporen van het kwaad te zijn uitgewist. Maar gelukkig bieden de opgehaalde herinneringen van al deze mensen zo een mogelijkheid om - verschrikkelijke - betekenis in deze plaatsen te behouden.
# Geplaatst op 04-07-2010 om 17:06
Forum
Het geraaskal van Henk.
